پایان عصر وابستگی بازار آهن ایران به چین به چه معناست؟ برای نزدیک به دو دهه، اقتصاد جهان به رشد افسارگسیخته چین عادت کرده بود و صنعت فولاد نیز از این قاعده مستثنی نبود. هر بار که پکن پروژه جدید زیرساختی یا توسعه شهری را کلید میزد، تقاضای آهن آلات در سراسر جهان اوج میگرفت و بازار ایران نیز به تبع آن نوسان میکرد. اما امروز وضعیت کاملا متفاوت است. چین دیگر آن ابرمصرفکننده بدون وقفه نیست و بازار آهن ایران نیز به ناچار در حال وابستگیهای خود را بازتعریف میکند.
در این گزارش از کارآهن، ریشههای این تغییر استراتژیک، نقش بازیگران جدید مانند هند و ترکیه و جایگاه ایران در نقشه جدید فولاد جهان را واکاوی میکنیم. برای اطلاع از قیمت روز آهن میتوانید به سایت کارآهن مراجعه کنید یا با کارشناسان مجموعه به شماره ۶۷۱۴۵-۰۲۱ تماس بگیرید.
زمان خواندن: ۸ دقیقه
پایان عصر وابستگی بازار آهن ایران به چین
چین همچنان بزرگترین تولیدکننده و مصرفکننده فولاد جهان است، اما موتور رشد آن به شدت آرام گرفته است. بحران بخش مسکن، سیاستهای «خانه اول» و کنترل شدید بازار املاک، تقاضای فولاد در چین را با کاهشی بی سابقه مواجه کرد. برآوردها حاکی از آن است که تقاضای فولاد چین در سال ۲۰۲۶ با رشد نزدیک به صفر یا حتی اندکی منفی همراه خواهد بود.
برای بازار ایران، این تحول دو پیامد مستقیم دارد:
۱- کاهش فشار تقاضای جهانی: چینیها دیگر حجم بالایی از سنگ آهن، فولاد میانی و مقاطع را وارد نمیکنند؛ بنابراین قیمتهای جهانی تحت فشار قرار گرفته و سود صادراتی کاهش مییابد.
۲- رقابت بیشتر صادراتی: فولاد مازاد چین به جای مصرف داخلی، روانه بازارهای منطقهای میشود و رقابت را برای محصولات ایرانی در عراق، پاکستان و افغانستان سختتر میکند.
در یک کلام، دوران تکیه به چین به عنوان کشنده اصلی قطار تقاضا به سر آمده است و بازار آهن ایران باید خود را با دنیای جدیدی وفق دهد.
هند موتور جدید آهن اما نه چندان قدرتمند
درست زمانی که چین نفسهایش را شماره میکند، هند با قامتی استوار در حال ایفای نقش جانشین است. رشد اقتصادی بالای ۶ درصد، شهرنشینی سریع و پروژههای عظیم زیربنایی مانند کریدور صنعتی دهلی-مومبای، تقاضای فولاد این کشور را به شدت افزایش داد. پیشبینی میشود هند طی ۵ سال آینده دومین تولیدکننده بزرگ فولاد جهان شود.
اما آیا هند میتواند جای خالی چین را پر کند؟ خیر؛ حداقل در کوتاه مدت. حجم اقتصاد چین و مصرف فولاد سرانه آن در دوران اوج، به مراتب فراتر از ظرفیت کنونی هند است. هند یک نیروی تثبیتکننده است، نه یک نیروی جهشزا. برای ایران، بازار هند به دلیل تعرفههای بالا و رقابت تنگاتنگ با تولیدکنندگان داخلی این کشور، چندان قابل دسترس نیست. اما به طور غیرمستقیم، رشد هند جلوی سقوط آزاد قیمتهای جهانی را میگیرد.
مازاد ظرفیت تولید و جنگ قیمتها
پایان عصر وابستگی بازار آهن ایران به چین به چه معناست؟ جهان با مازاد عظیم ظرفیت تولید فولاد دست و پنجه نرم میکند. چین با ظرفیت اسمی بیش از ۱.۲ میلیارد تن، هند، ژاپن، کره جنوبی و ترکیه همگی در حال افزایش تولید هستند. اما تقاضا آنچنان که باید رشد نمیکند. علت چیست؟
- رقابت شدید قیمت در بازارهای صادراتی
- کاهش حاشیه سود تولیدکنندگان
- اعمال تعرفههای حمایتی (مانند تعرفه ۲۵ درصدی آمریکا بر فولاد و مالیات کربن مرزی اروپا)
- تیرآهن، میلگرد و ورق، سه محصولی هستند که به صورت مستقیم از این مازاد تاثیر میپذیرند. در چنین فضایی، تولیدکنندهای برنده است که بتواند هزینه تمام شده را پایین نگه دارد و به بازارهای متنوع دسترسی داشته باشد.
تحولات ژئوپلیتیک و سیاستهای حمایتی
امروزه قیمت فولاد دیگر تنها تابع معادله ساده عرضه و تقاضا نیست. سیاست سایه سنگینی انداخته است:
- آمریکا: تعرفههای ۲۵ درصدی واردات فولاد و طرح خرید آمریکایی، باعث شده بازار آمریکا عملا به روی بسیاری از رقبا بسته شود.
- اروپا: مکانیسم تعدیل مرزی کربن از سال ۲۰۲۶ به تدریج اجرایی میشود و تولیدکنندگان پُرکربن را جریمه میکند.
- تحریمهای روسیه و بلاروس: جریان فولاد روسیه به اروپا قطع شده و این حجم عظیم به سمت آسیا و خاورمیانه سرازیر شده است.
- ایران نیز به دلیل تحریمهای بینالمللی، دسترسی محدودی به بازارهای بزرگ دارد و مجبور است عمدتا بر همسایگان و بازارهای دوست متکی باشد. این یکی از دلایل مهم کاهش وابستگی به چین است؛ چراکه مسیر تجارت فولاد ایران به سمت غرب و جنوب (عراق، ترکیه، سوریه و کشورهای حاشیه خلیج فارس) تغییر کرده، نه شرق دور.
جایگاه بازار آهن ایران و رقابت منطقهای در خاورمیانه
پایان عصر وابستگی بازار آهن ایران به چین به چه معناست؟ ایران با ظرفیت تولید حدود ۳۰ میلیون تن فولاد در سال، یکی از بازیگران اصلی منطقه است. اما در ماههای اخیر، مجموعهای از محدودیتها (از اختلال در تولید فولاد مبارکه و خوزستان تا محدودیتهای انرژی و تشدید تحریمهای لجستیکی)، قدرت رقابت صادراتی ایران را کاهش داد.
در مقابل، ترکیه با ۵۰ میلیون تن ظرفیت تولید، عضویت در اتحادیه گمرکی اروپا و خطوط حمل و نقل پیشرفته، مهمترین رقیب منطقهای ایران محسوب میشود. ترکیه در بازار عراق، سوریه، آذربایجان و حتی افغانستان، سهم قابل توجهی از صادرات فولاد را به خود اختصاص داده است. وقتی ایران به هر دلیل (بحران انرژی و حملات سایبری یا افزایش هزینه حمل) دچار اختلال میشود، ترکیه بلافاصله جای او را میگیرد.
عراق با بیش از ۶ میلیون تن واردات سالانه فولاد، طلاییترین بازار صادراتی ایران است. اما همین بازار روز به روز رقابتیتر میشود و دیگر نمیتوان صرفا به مزیت نزدیکی جغرافیایی تکیه کرد.
آینده فولاد ایران
با توجه به اینکه چین دیگر مشتری وفادار و بزرگی برای فولاد ایران نیست (و اساسا مسیر صادراتی ایران به چین از نظر لجستیکی و تحریمی بسیار دشوار است)، استراتژی جدید باید بر محورهای زیر بچرخد:
۱- تنوعبخشی به بازارهای صادراتی: تمرکز فقط روی عراق و افغانستان کافی نیست. کشورهای CIS (آذربایجان، ارمنستان، گرجستان)، عمان و حتی برخی کشورهای آفریقایی میتوانند مقاصد جدید باشند.
۲- افزایش ارزش افزوده: صادرات شمش و اسلب خام کمترین حاشیه سود را دارد. باید به سمت تولید محصولات نهایی مانند پروفیل، لوله، ورق گالوانیزه و رنگی حرکت کرد.
۳- توجه به فولاد سبز: اروپا و کره جنوبی به دنبال خرید فولاد کم کربن هستند. ایران با مزیت گاز ارزان و آهن اسفنجی باکیفیت، میتواند پیشگام تولید فولاد احیای مستقیم با انتشار کربن پایین باشد.
۴- دیپلماسی فولاد: رفع موانع بانکی و لجستیکی با همسایگان، امضای موافقتنامههای ترجیحی و حضور در نمایشگاههای تخصصی بیش از پیش ضروری است.
کلام آخر
پایان عصر وابستگی بازار آهن ایران به چین به چه معناست؟ بازار آهن آلات ایران دیگر نمیتواند مثل دو دهه قبل، چشم به تحولات چین بدوزد. چین از یک ابرتقاضا به یک «رقیب صادراتی تبدیل شده است. در این شرایط جدید، بازیگرانی مانند هند (در سطح کلان)، ترکیه (در سطح منطقه) و حتی ویتنام و اندونزی (در سطح آسیا) هرکدام سهمی از کیک تقاضا را بردهاند. برای فعالان بازار ایران، زمان آن رسیده که به جای تمرکز بر اخبار پکن، نگاه خود را به بازارهای نزدیکتر، محصولات با ارزش افزودهتر و زنجیره تامین مقاومتر معطوف کنند. آینده فولاد از آن کسانی است که زودتر از این تغییر بزرگ باخبر شوند.
سوالات متداول
آیا چین دیگر اصلا فولاد وارد نمیکند؟
چین هنوز هم مقادیری فولاد خاص (گریدهای بالا) و سنگ آهن وارد میکند، اما حجم واردات فولاد نهایی آن به شدت کاهش یافته و در مقایسه با اوج خود در ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰، بیش از ۴۰ درصد افت داشته است. چین اکنون یک صادرکننده خالص فولاد محسوب میشود.
آیا هند میتواند جانشین کامل چین در بازار جهانی فولاد شود؟
خیر. اقتصاد هند حدود یک پنجم چین است و مصرف سرانه فولاد هند (حدود ۸۰ کیلوگرم) هنوز بسیار کمتر از چین (بیش از ۶۵۰ کیلوگرم در دوران اوج) است. هند در بهترین حالت، یک نیروی تعادل بخش در بازار آهن به حساب میآید.
چرا بازار آهن ایران به طور مستقیم از کاهش تقاضای چین متاثر میشود؟
از دو طریق: اول به دلیل تاثیر بر قیمت جهانی سنگ آهن و شمش (که مواد اولیه کارخانههای ایرانی است) و دوم از طریق رقابت فولاد نهایی چین در بازارهای منطقه (عراق، پاکستان). چین با قیمتهای رقابتی به کشورهای همسایه ایران صادرات میکند.
بهترین جایگزین صادراتی برای فولاد ایران به جای چین کدام بازارهاست؟
عراق (اولویت اول)، افغانستان، پاکستان، کشورهای CIS (آذربایجان، ترکمنستان و ازبکستان)، سوریه (پس از ثبات) و برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس مانند عمان و کویت (برای محصولات خاص). صادرات به چین به دلیل تحریم و فاصله زیاد مقرون به صرفه نیست.
آیا ترکیه تهدید جدی برای صادرات فولاد ایران است؟
بله. ترکیه هم از نظر تعرفههای ترجیحی (با اتحادیه اروپا و برخی کشورهای عربی)، هم از نظر کیفیت محصولات و هم از نظر لجستیک دریایی، یک رقیب بسیار قدرتمند است. در بازار عراق، ترکیه و ایران سهم نزدیک به هم دارند و هر خللی در عرضه ایران، بلافاصله به سود ترکیه تمام میشود.